Sınav neti nasıl hesaplanır, karne puanı nasıl oluşur?

Eylül ve ekim, bir öğrencinin peşinde iki ayrı sayının koştuğu aylardır: deneme sınavından çıkan net ve karneye yazılacak ders puanı. İkisi birbirine benzemez. Nette yanlış cevabın bir bedeli vardır, karne puanında yoktur; nette boş bırakmak serbesttir, okul sınavında girilmeyen sınavın hanesi sıfır gibi ortalamaya girer.

Bu rehber iki sistemi yan yana koyar. Önce netin mekaniğini sayıyla gösterir: 40 soruluk bir testte 30 doğru, 8 yanlış ve 2 boşun neye denk geldiğini, aynı kâğıdın TYT ile LGS'de neden farklı net verdiğini ve "emin değilsem işaretleyeyim mi" sorusunun beklenen değer hesabıyla cevabını. Sonra okul tarafına geçer: bir dersin dönem puanı hangi puanlardan oluşur, karne ortalaması nasıl ağırlıklandırılır ve takdir–teşekkür eşiğine 0,30 puan kalan bir öğrencinin hangi dersten kaç puana ihtiyacı vardır.

Kendi sayını görmek için doğru ve yanlış sayını sınav neti hesaplama aracına, karne tarafındaki puanlarını dönem puanı hesaplama ve takdir–teşekkür belgesi hesaplama araçlarına yaz. Buradaki anlatım o sonuçların hangi kurala dayandığını ve sonuçla ne yapılacağını açıklar.

Net hesabı: 30 doğru, 8 yanlış, 2 boş kaç net eder?

Net, kâğıdındaki ham sonuçtur ve tek bir çıkarma işlemine dayanır: doğru sayısından, yanlışların sildiği doğru sayısı düşülür. Silme oranı sınavın seçenek sayısına bağlıdır. TYT, AYT ve KPSS'de sorular beş seçeneklidir ve 4 yanlış 1 doğruyu götürür; LGS'de sorular dört seçeneklidir ve 3 yanlış 1 doğruyu götürür.

Şemadaki 40 soruluk test bunu gösteriyor. 30 doğru, 8 yanlış ve 2 boşu olan bir öğrenci TYT'de 8 ÷ 4 = 2 doğru kaybeder, neti 28,00 olur. Aynı kâğıt LGS'de olsaydı 8 ÷ 3 = 2,67 doğru giderdi ve net 27,33'e inerdi. Aradaki 0,67 net, öğrencinin bilgisinden değil sınavın katsayısından gelir.

En çok karıştırılan nokta üçüncü sayıdır: boş. Boş bırakılan soru hesaba alınmaz; nete ne ekler ne de siler. Bu yüzden "20 tanesini boş bıraktım, netim çok düştü" cümlesi yanlıştır; neti düşüren şey boş sayısı değil, o soruların doğru hanesine yazılmamış olmasıdır. Araç da bu yüzden boş sayısını hiç sormaz, yalnız doğru ve yanlış ister.

Aynı doğru–yanlış dağılımının iki katsayıdaki karşılığı. Bölme işlemi virgülden sonra iki basamağa yuvarlandı:

İkinci satır kuralın kanıtıdır: 10 soruyu boş bırakan öğrencinin neti, hiç boşu olmayan 30 doğruluk kâğıtla aynıdır. Katsayı farkı ise yanlış sayısı büyüdükçe açılır — 8 yanlışta iki sınav arasındaki fark 0,67 netken, 20 yanlışta 1,67 nete çıkar.

Emin değilsen boş mu bırakmalı, işaretlemeli mi?

Bu sorunun cevabı tahmin değil, aritmetiktir. Katsayı tesadüfen seçilmemiştir: hiçbir şık elenmeden yapılan rastgele işaretlemenin beklenen kazancını tam olarak sıfıra indirmek için kurulmuştur. Beş seçenekli TYT'de her 5 sorudan ortalama 1'i doğru, 4'ü yanlış tutar; 1 − 4 ÷ 4 = 0 net. Dört seçenekli LGS'de her 4 sorudan 1'i doğru, 3'ü yanlış tutar; 1 − 3 ÷ 3 = 0 net. Yani körlemesine işaretleyen öğrenci uzun vadede ne kazanır ne kaybeder, sadece zamanını harcar.

Denklem eleme yapıldığı anda bozulur ve senin lehine bozulur. İki şıkkı kesin eleyip kalan üçünden birini işaretlediğinde her 12 soruda ortalama 4 doğru ve 8 yanlış yaparsın: 4 − 8 ÷ 4 = 2,00 net. Bu, iki testin arasındaki sıralamayı değiştirecek bir rakamdır. LGS'de eleme daha da çok getirir, çünkü şık sayısı zaten azdır: iki şık elenince kalan iki şıktan biri işaretlendiğinde 12 soruda 4,00 net kazanılır.

Pratik kural üç cümleye sıkışır. Hiçbir fikrin yoksa boş bırak, çünkü işaretlemenin beklenen değeri sıfırdır ve süre kaybettirir. Bir tek şıkkı bile eleyebiliyorsan işaretle, çünkü beklenen değer artıya döner. "Yanlış yapmayayım" diye eleme yaptığın soruyu boş bırakmak, sınavda kaybedilen en sessiz nettir.

İşaretlediğin her 12 soruda beklenen net. Sayılar uzun vadeli ortalamadır, tek soruda değil çok soruda görünür:

Hesap şöyle yürür: 12 soruyu kalan şık sayısına bölersen doğru sayısını, kalanı yanlış sayısını bulursun. TYT'de iki şık elenince 12 ÷ 3 = 4 doğru ve 8 yanlış olur, 8 ÷ 4 = 2 doğru silinir, geriye 2,00 net kalır.

Karnedeki puan başka bir sistemdir: yanlışın bedeli yoktur

Okul tarafında net diye bir kavram yoktur. Karne puanı bir kayıp–kazanç hesabı değil, düz bir ortalamadır: dönem boyunca o dersten alınan notların hepsi aynı ağırlıkta sayılır, toplamları not adedine bölünür. Ortalamaya girenler yazılılar, performans notları ve o derste proje yaptıysan proje notudur. Bir dönemde her dersten iki yazılı yapılır — haftalık ders saati altı ve üzeri olan derslerde il zümresi karar alırsa üçüncüsü de yapılabilir — ve her dersten iki performans puanı verilir.

Bunun net hesabıyla arasındaki fark önemlidir. Yazılıda yanlış yazdığın cevap yalnız o sorunun puanını kaybettirir, başka bir sorunun puanını silmez. Buna karşılık merkezî sınavda serbest olan boş bırakma okulda serbest değildir: geçerli özrü olmadan girilmeyen sınavın hanesine "G" yazılır ve o hane ortalamaya dâhil edilir, yani sıfır gibi işlem görür. Merkezî sınavda risk yanlışta, okulda devamsızlıktadır.

Hangi puanın karnede hangi dereceyle görüneceği de okulun takdirine bırakılmamış, cetvel olarak sabitlenmiştir. Kendi puanını çıkarmak için yazılı ve performans notlarını dönem puanı hesaplama aracına yaz; üniversitedeki vize–final ağırlıklı hesap ayrıdır ve onu ders notu hesaplama aracı yapar.

Tek bir dersin dönem puanı ile karnede yazan derece arasındaki karşılık:

Bu cetvel tek bir dersin puanı içindir. Belge kararı ise karnenin altındaki ağırlıklı puan ortalamasına bakar; ikisi ayrı sayılardır.

Takdire 0,30 puan kaldı: hangi dersten kaç puan lazım?

Belge eşikleri sabittir ve iki banttan ibarettir: dönem ağırlıklı puan ortalamasının 70,00'den 84,99'a kadar olan aralığı teşekkür, 85,00'ten yukarısı takdir belgesi getirir. Eşiğin yanında ek şartlar da aranır: lisede zayıf ders bulunmaması ve 100 davranış puanının korunmuş olması, ilkokul 4. sınıf ile ortaokulda Türkçe puanının 55,00'in, öbür derslerin 45,00'in altına inmemesi. Lisede üç öğretim yılının her döneminde takdir alan öğrenciye üstün başarı belgesi de verilir.

Asıl soru eşikte değil, eşiğe yakın duran öğrencidedir. Karne ortalaması düz ortalama değildir: her dersin dönem puanı o dersin haftalık ders saatiyle çarpılır, toplam ders saatine bölünür. Bu yüzden "0,30 puan kaldı" cümlesinin karşılığı her derste aynı değildir ve doğru soru "hangi dersten kaç puan" biçimindedir.

Hesabı kuralım. Ortalaması 84,70 olan, haftalık toplam ders saati 35 olan bir lise öğrencisi düşün. Eşiğe 0,30 puan var. Ortalamayı 0,30 yükseltmek için toplam ağırlıklı puanın 0,30 × 35 = 10,5 puan-saat artması gerekir. Bu 10,5'i hangi derse yüklediğin sonucu tamamen değiştirir: haftada 6 saat okutulan matematikte dönem puanının 10,5 ÷ 6 = 1,75 artması yeter, haftada 1 saat okutulan bir derste aynı iş için 10,50 puan gerekir.

Bir adım daha inelim. Matematiğin dönem puanı iki yazılı ve iki performans puanının ortalamasıysa, dönem puanını 1,75 artırmak için bu dört puandan birinin 4 × 1,75 = 7 puan yükselmesi gerekir. Yani karnedeki 0,30, ikinci yazılıda 7 puan demektir. Aynı öğrenci 1 saatlik dersten aynı işi çıkarmaya kalkarsa tek bir puanda 42 puanlık artış gerekir ki bu çoğu durumda imkânsızdır. Karar desteği burada biter: eşik kovalanacaksa en yüksek saatli dersten kovalanır.

84,70 ortalamalı ve haftalık 35 ders saati olan bir öğrencinin 85,00'e çıkması için gereken artış. Gereken toplam artış her satırda aynı: 0,30 × 35 = 10,5 puan-saat.

Son satır neden hedef seçiminin önemli olduğunu gösteriyor: 1 saatlik dersten tek bir puanda 42 puan kazanmak gerekir. Toplam ders saatin 35 değilse çarpanı kendin değiştir — gereken puan-saat her zaman eksik puan çarpı toplam ders saatidir.

İki sistemi karıştırmamak için beş satırlık ayrım

Deneme sezonunda en sık yapılan hata iki sistemin kurallarını birbirine taşımaktır. Karne puanına alışmış bir öğrenci denemede her soruyu işaretler ve neti erir; nete alışmış bir öğrenci okul yazılısında emin olmadığı soruyu boş bırakır ve bedava puan kaybeder. Aşağıdaki tablo ayrımı satır satır kuruyor.

Bir de zamanlama farkı var. Netin sınavdan çıktığın gün cevap anahtarıyla kesinleşir; puanın ve sıralaman ise sınava giren herkesin neti belli olmadan hesaplanamaz, çünkü netler ortalama ve standart sapmayla bir ölçeğe çevrilir. Karne tarafında ise tersi geçerlidir: dönem puanı son puan girildiği anda kesindir, ama belge kararı dönem bitmeden verilmez.

Üniversite tarafındaki hesap bambaşkadır: orada puanların aritmetik ortalaması değil, kredilerle ağırlıklandırılmış GANO vardır ve bir dersin ortalamaya etkisi kaç kredi olduğuna bağlıdır. O tarafı GANO nasıl yükseltilir rehberinde anlattık; bu sayfa ortaokul ve lise ile merkezî sınavlarla sınırlıdır. Devamsızlık da bu tabloya karışan üçüncü kalemdir: sınırı dolduran öğrencinin puanlarına bakılmaz, kalan gününü okul devamsızlık hesaplama aracından takip et.

Beşinci satır iki sistemin tek ortak yanını gösteriyor: her ikisinde de zararın büyüklüğü tek bir yanlışa değil, o yanlışın hangi kaleme düştüğüne bağlıdır.

Sık sorulan sorular

Sınavda yanlış doğruyu götürür mü?

Merkezî sınavlarda götürür. TYT, AYT ve KPSS'de 4 yanlış bir doğruyu siler, LGS'de 3 yanlış bir doğruyu siler. Okulun yazılı sınavında ise böyle bir kural yoktur: yanlış cevap yalnız o sorunun puanını kaybettirir, başka bir sorunun puanına dokunmaz.

LGS'de kaç yanlış bir doğruyu götürür?

3 yanlış. LGS soruları dört seçenekli olduğu için katsayı üçtür; üniversite sınavında sorular beş seçenekli olduğundan orada 4 yanlış bir doğruyu götürür. Aynı cevap kâğıdı bu yüzden iki sınavda farklı net verir: 30 doğru ve 8 yanlış TYT'de 28,00 net ederken LGS'de 27,33 net eder.

Boş bırakmak mı yanlış yapmak mı daha iyi?

Hiçbir şıkkı eleyemiyorsan boş bırak: rastgele işaretlemenin beklenen kazancı tam olarak sıfırdır, çünkü katsayı bunun için kurulmuştur. Tek bir şıkkı bile elediysen işaretle: iki şık elenmiş 12 soruda TYT'de ortalama 2,00, LGS'de 4,00 net kazanırsın. Emin olmamak ayrı şey, hiçbir fikri olmamak ayrı şeydir.

Takdir almak için ortalama kaç olmalı?

Dönem ağırlıklı puan ortalamasının 85,00 ve üstü olması gerekir. Eşiği tutturmak tek başına yetmez: lisede zayıf bir dersin bulunmaması ve davranış puanının tam olması, ortaokul ile ilkokul 4. sınıfta Türkçe'nin 55,00'in, öbür derslerin 45,00'in altına inmemesi de aranır. Şartların hepsini takdir–teşekkür belgesi hesaplama aracı tek tek kontrol eder.

Teşekkür belgesi ortalaması kaçtır?

70,00 ile 84,99 arası. 84,99 ile 85,00 arasındaki bir puanın yüzde biri belgeyi teşekkürden takdire çevirir, o yüzden ortalamanı virgülden sonraki basamağıyla birlikte oku. 70,00'in altındaki ortalamaya ise belge verilmez.

Takdire 0,3 puan kaldı, hangi dersten kaç puan lazım?

Gereken artış eksik puan çarpı toplam haftalık ders saatidir. Toplam 35 saatlik bir programda 0,30 puan için 10,5 puan-saat gerekir: haftada 6 saatlik dersin dönem puanı 1,75 artarsa yeter, haftada 1 saatlik derste aynı iş 10,50 puan ister. Dönem puanı iki yazılı ve iki performanstan oluşuyorsa 1,75'lik artış tek bir puanda 7 puana denk gelir.

Karne ortalaması derslerin düz ortalaması mıdır?

Hayır. Her dersin dönem puanı o dersin haftalık ders saatiyle çarpılır, toplam ders saatine bölünür. Bu yüzden haftada 6 saat okutulan bir dersteki 5 puanlık düşüş, haftada 1 saatlik dersteki 5 puanlık düşüşün altı katı etki yapar. Puanları toplayıp ders sayısına bölmek yanlış sonuç verir.

Netimden puanımı ve sıralamamı hesaplayabilir miyim?

Hayır. Net senin kâğıdındaki ham sonuçtur ve sınavdan çıktığın gün bellidir; puan ise sınava giren herkesin netine göre kurulan ölçeğe bağlıdır. Bu yüzden aynı net her yıl farklı puan ve farklı sıralama verir. Deneme takibinde de doğru ölçü nettir, denemenin puanı kurumdan kuruma değişir.

Kaynaklar

Bu rehberdeki oran ve tutarlar aşağıdaki resmî kaynaklardan alınmıştır. Son doğrulama: 9 Ağustos 2026.

• Millî Eğitim Bakanlığı Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliği — MADDE 44 puan-derece cetveli (85,00–100 Pekiyi, 70,00–84,99 İyi, 60,00–69,99 Orta, 50,00–59,99 Geçer, 0–49,99 Geçmez), MADDE 45 yazılı sınav sayısı, MADDE 50 performans puanı, MADDE 51 dönem puanı, MADDE 160 teşekkür (70,00–84,99), takdir (85,00 ve üstü) ve üstün başarı belgesi
• MEB Okul Öncesi Eğitim ve İlköğretim Kurumları Yönetmeliği — MADDE 53 — ilkokul 4. sınıf ve ortaokulda ödüller: Türkçe dersi puanının 55,00'in, diğer derslerin her birinin puanının 45,00'in altında olmaması şartı
• Resmî Gazete — Ortaöğretim Kurumları Yönetmeliğinde Değişiklik (22/2/2025, 32821) — MADDE 16 — 50 nci maddenin sekizinci fıkrası: her dönemde tüm derslerden iki performans puanı verilir

Bu rehber bilgilendirme amaçlıdır ve okulun not işlemi ile sınav kurumunun değerlendirmesi yerine geçmez. Puanların resmî karşılığı e-Okul sistemine işlenen kayıtlar, netin resmî karşılığı ise sınav kurumunun yayımladığı sonuç belgesidir; itirazlarınızı okul yönetimine ya da ilgili kuruma süresi içinde yazılı olarak iletiniz.